Xhamia e Madhe dhe Kisha Ortodokse
Gjatë eksplorimit të qendrës së qytetit të Ferizajt, lehtësisht mund të shihet një atraksion i rrallë, siç është ky i Xhamisë së Madhe dhe Kishës së Shën Uroshit. Këto dy objekte, ndajnë të njëjtin oborr.
Xhamia e Madhe, e njohur edhe si Xhamia e Mulla Veselit është ndërtuar në vitin 1891 dhe është restauruar në mes vitit 1942-43, ndërsa në vitin 1957 është bërë ndërtimi i minares. Në vitin 2003 është zgjeruar hapësira e objektit të xhamisë, si dhe është ndërtuar shatërvani. Në vitin 2006 është ngritur edhe minarja e dytë.
Kisha e Shën Uroshit u projektua nga arkitekti Josif Mihajlloviq Jurukovski dhe u ndërtua gjatë viteve 1929-1933. Brenda, gjenden murale të pikturuara në vitin 1930, si dhe piktura te ikonave mesjetare serbe.
Kisha Katolike në Ferizaj
Kisha Katolike “Engjujt e Rojës” është ndërtuar në vitin 1926 me vet-kontribut të familjeve shqiptare katolike. Kjo Kishë ka shërbyer për kryerjen e riteve fetare për besimtarët e katolik në trevën e Ferizajt. Gjithashtu, ka shërbyer edhe si vatër e aktiviteteve kulturore, rinore e humanitare gjatë viteve të okupimit serb në Kosovë.
Famullia gjatë historisë së saj mbi 100 vjeçare ka shërbyer edhe si objekt, ku është mbrojtur edhe çështja kombëtare. Kontributi i Kishës ishte shumëdimensional, në të mirë të humanizmit dhe të bamirësisë duke i dale në ndihmë popullit shqiptar në vitin 1990, ku qindra nxënës të helmuar nga regjimi i atëhershëm serb u strehuan në këtë kishë për të marrë ndihmën nevojshme mjekësore. Andaj ky objekt ka një vlerë të shumëfishtë dhe njëkohësisht hyn radhën e objekteve që bëjnë pjesë në listën e përkohshme të trashëgimisë kulturore të MKRS.
Xhamia e Berishëve
Xhamia e Berishëve i përket shekullit XVII dhe ndodhet në lagjen e Berishëve të fshatit Greme. Përveç kësaj, ka pasur edhe gjetje të tjera në fushën e arkeologjisë. Xhamia asnjëherë nuk ka pasur minare dhe është restauruar disa herë.
Sipas rrëfimit të disa hoxhallarëve, të cilët gjithashtu përkujdesen për mirëmbajtjen e kësaj xhamie, thuhet se është mbi tre shekuj e vjetër, dhe si e tillë i ka rezistuar kohës falë edhe përkujdesjes së besimtarëve që kryenin shërbesat fetare. Kjo xhami ka shërbyer edhe si strehë, sidomos në luftën e fundit të vitit 1998-99, ku ishte në shërbim të UÇK-së.
Xhamia e Talinocit të Muhaxherëve
I përket shekullit XX-të, përkatësisht vitit 1908. Këtë e ndërtuan besimtarët myslimanë të fshatit, të cilët kishin populluar këtë vendbanim pas shpërnguljes së shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit. Ka një gjendje mjaft të mirë tanimë, por që nuk përdoret për t’i kryer ritet fetare për besimtarët islam. Kjo Xhami posedon vlera të shumta si fetare, kulturore dhe arkitekturore.
Famullia katolike në Ferizaj
Në vitin 1903 u ndërtua dhe ka shërbyer për kryerjen e riteve fetare duke qenë tempulli i parë në qytetin e Ferizajt, përkatësisht pas 30 viteve të themelimit të qytetit. Kjo famulli gjatë historisë saj, mbi 100 vjeçare ka shërbyer edhe si objekt ku është mbrojtur edhe çështja kombëtare. Rast konkret ishte në vitin 1990 ku qindra nxënës të helmuar nga helmimet që bënte aparati shtetëror serb mbi rininë kosovare, gjetën strehim në këtë vend duke ju ofruar ndihmë mjekësore. Andaj ky objekt ka një vlerë të shumëfishtë dhe njëkohësisht hyn radhën e objekteve që bëjnë pjesë në listën e përkohshme të MKRS. Është kjo një vepër shumë e çmuar, është një investim për të ardhmen më të mirë, për kultivimin e ndjenjës së këndshme që vjen nga diversiteti etnik, fetar e kulturor. Ky objekt është restauruar nga UNDP-ja, duke shndërruar në një muze kishtar që prezanton trashëgiminë kulturore dhe fetare që mbretëron në Ferizaj.
Xhamia e vjetër në fshatin Komogllavë
Në zemër të fshatit Komogllavë të komunës së Ferizajt qëndron Xhamia e Vjetër, një monument i rëndësishëm i besimit, historisë dhe kulturës lokale. E ndërtuar qysh në shekujt e kaluar, kjo xhami përfaqëson një nga dëshmitë më autentike të jetës fetare dhe shoqërore të banorëve të zonës. Ajo ka shërbyer jo vetëm si vend adhurimi, por edhe si qendër komunitare, ku banorët mblidheshin për të diskutuar çështje të përbashkëta, për të marrë vendime dhe për të ruajtur traditat kulturore dhe fetare.
Historikisht, Xhamia e Komogllavës ka luajtur një rol të pazëvendësueshëm në jetën e fshatit. Arkitektura e saj e thjeshtë, me elemente tradicionale dhe muret e ndërtuara me gurë lokalë, reflekton mjeshtërinë e ndërtuesve të kohës dhe respektin e komunitetit për vlerat shpirtërore. Minarja e saj, edhe pse e vogël, shërbente si simbol i prezencës së fesë dhe si një pikë orientimi për banorët. Gjatë shekujve, xhamia ka ruajtur mbi 100 vite histori, duke kaluar periudha sfidash, por duke qëndruar gjithmonë si një vend besimi dhe shprese. Nga aspekti kulturor, xhamia ka qenë një qendër ku janë ruajtur dhe transmetuar vlerat tradicionale, përfshirë edukimin fetar, ritmet e festave dhe zakonet lokale. Shumë banorë të moshuar kujtojnë se xhamia ka qenë vendi ku breza të tërë mësuan për respektin, përkushtimin dhe solidaritetin, duke e bërë atë një pjesë thelbësore të identitetit të Komogllavës. Për më tepër, në oborrin e xhamisë janë zhvilluar aktivitete sociale dhe kulturore, që kanë kontribuar në forcimin e lidhjeve midis banorëve.
Sot, Xhamia e vjetër e Komogllavës ka potencial të madh turistik. Vizitorët mund të eksplorojnë arkitekturën tradicionale, të mësojnë për historinë e fshatit dhe të ndiejnë atmosferën e qetë e meditative të këtij vendi. Restaurimi i saj dhe krijimi i udhëzimeve informative për turistët do ta kthenin xhaminë në një destinacion tërheqës për kulturën dhe trashëgiminë fetare të Kosovës. Xhamia e vjetër nuk është thjesht një vend adhurimi; ajo është një dëshmi e gjallë e së kaluarës, një urë mes historisë dhe së ardhmes dhe një simbol krenarie për komunitetin e fshatit Komogllavë. Vizita këtu ofron një përvojë unike ku historia, kultura dhe feja ndërthuren në harmoni, duke e bërë xhaminë një pikë të domosdoshme për çdo vizitor të interesuar për trashëgiminë e pasur shqiptare.
Kisha e vjetër në fshatin Gaçkë
E fshehur mes kodrinave të buta dhe gjelbërimit të pafund të fshatit Gaçkë, Kisha e Vjetër përfaqëson një prej dëshmive më të vyera të historisë, kulturës dhe trashëgimisë shpirtërore të kësaj treve. Ndërtuar me gurë të latuar dhe dru të fortë vendi, ajo i ka rezistuar kohës si një monument i qetë, që rrëfen historinë e besimit dhe jetës shoqërore të banorëve të hershëm. Shumë prej banorëve të moshuar e kujtojnë si një vatër ku mblidhej fshati, jo vetëm për lutje, por edhe për ndarje gëzimesh e hidhërimesh, duke e shndërruar kishën në një qendër të rëndësishme komunitare. Nga aspekti historik, kjo kishë përbën një trashëgimi që lidhet ngushtë me periudhat e hershme të jetës kishtare në Kosovë. Arkitektura e saj e thjeshtë, por e fuqishme, është një shembull i stilit të ndërtimit të shekujve të kaluar, ku dominonin linjat e drejta, absida e vogël dhe dekorimet e pakta, të cilat megjithatë bartin një simbolikë të pasur. Gurët e mureve, të lidhur mjeshtërisht, tregojnë për mjeshtrinë e dorës së njeriut që punonte me përkushtim dhe besim. Kisha e Vjetër e Gaçkës ka një rëndësi të veçantë edhe në aspektin kulturor. Ajo është e lidhur me tregime, gojëdhëna dhe kujtime që ende ruhen gjallë në ndërgjegjen e banorëve. Shumë breza kanë mësuar këtu për vlerat e komunitetit, respektit dhe paqes, duke e bërë kishën jo vetëm një vend adhurimi, por edhe një hapësirë ku transmetoheshin normat shoqërore e morale. Për turistët, vizita në këtë kishë është një udhëtim në kohë. Përveç arkitekturës së saj, ajo ofron një atmosferë të qetë dhe reflektuese, ku vizitorët mund të ndiejnë lidhjen e fortë midis natyrës, shpirtit dhe historisë. Pamja nga oborri i kishës, që shtrihet mbi fshat dhe fushat përreth, e bën atë një pikë ideale për fotografi dhe momente meditimi. Sot, përpjekjet për ruajtjen dhe promovimin e Kishës së Vjetër të fshatit Gaçkë kanë rëndësi të jashtëzakonshme. Ajo nuk është vetëm një monument i së kaluarës, por një urë që lidh të shkuarën me të ardhmen, duke i ofruar gjeneratave të reja dhe turistëve një pasuri shpirtërore, historike dhe kulturore që meriton të njihet dhe të vlerësohet.
